AKTUALNOŚCI
GALERIE
MIEJSCA I LUDZIE

Kościół pw. św. Wojciecha i św. Stanisława Biskupa

    .

    Podstawowe informacje

    data powstania

    1592-1597

    rodzaj budowli

    zespół zabudowań pojezuickich

    adres

    ul. Kolegialna 2

    Istotną i integralną częścią powstającego w Kaliszu Kolegium Jezuickiego, fundacji prymasa Karnkowskiego, była nowa świątynia. Wszak miała ona być i była kościołem akademickim. Była też, dłuższy czas własnością miejscowego zboru ewangelickiego, by ostatecznie zostać kościołem garnizonowym parafii wojskowej w Kaliszu.

     

    Kościół pw. św. Wojciecha i św. Stanisława Biskupa, bo takich patronów otrzymała nowa kaliska świątynia, wzniesiono w latach 1592-1597. Budowniczymi jej byli włoscy architekci i jezuici w jednym, Jan Maria Bernardoni z Como oraz Józef Brizio. Ci przedstawiciele wczesnego baroku wzorując się na macierzystej świątyni jezuickiej, kościele Najświętszego Imienia Jezus w Rzymie, pobudowali w Kaliszu wczesnobarokową świątynię, którą uważa się za pierwszy niegotycki kościół w Wielkopolsce. Przyjmuje się, że pierwotnie miał być on jedynie kaplicą, a świadczyć ma o tym nieproporcjonalne do całości, małych gabarytów wejście, przyozdobione dekoracyjnym, renesansowym portalem. Bryłę tego trójnawowego kościoła z niższymi nawami bocznymi, nad którymi urządzono charakterystyczne empory, uzupełniono w roku 1638 o nieistniejącą już kaplicę fundacji Mikołaja Szyszkowskiego. Po przybyciu do miasta Karola Malaperta i rozpoczęciu przez niego pracy w Kolegium Jezuickim, najprawdopodobniej w kościelnej wieży urządzono pierwsze w Polsce profesjonalne obserwatorium astronomiczne. Tu też po śmierci został pochowany fundator kościoła prymas Stanisław Karnkowski, a także Krzysztof Czarniecki ojciec hetmana polnego koronnego Stefana Czarnieckiego. Świetność jezuickiego kościoła w Kaliszu trwała, w pełni tego słowa znaczeniu, od jego konsekracji, której 8 września 1596 roku w obecności prymasa Karnkowskiego dokonał biskup pomocniczy archidiecezji gnieźnieńskiej Jan Gniazdowski, do chwili kasaty jezuickiego zakonu, to jest roku 1773.

     

    Przez następne ćwierćwiecze kościół pw. św. Wojciecha i św. Stanisława Biskupa był jakby w zawieszeniu. Urzędowali tu Bonifratrzy, służył on też chwilowo kanonikom w zastępstwie odbudowywanego po zawaleniu się w roku 1783 pobliskiego kościoła św. Józefa. Sytuacja zmieniła się diametralnie w grudniu 1797 roku, kiedy to w przebywający w Berlinie prymas Polski Ignacy Krasicki podjął decyzję o przekazaniu jezuickiego kościoła, kaliskiej gminie ewangelickiej. Roku następnego protestanci przejęli świątynię zaprowadzając w niej swoje porządki. Z kościoła zniknęło bogate wyposażenie, gromadzone przez lata na „chwałę Pana”. Rozebrano kaplicę Szyszkowskiego, rozdano po okolicznych kościołach ołtarze boczne i konfesjonały nadając wnętrzu pojezuickiej świątyni, cechujący zbory ewangelickie, skromny wygląd. Nie zapomniano także przenieść trumny z prochami prymasa Karnkowskiego do pobliskiej kolegiaty, gdzie została umieszczona w tamtejszej krypcie. Jeszcze w dwudziestoleciu międzywojennym, a dokładnie we wrześniu 1930 roku kościół objęto ochroną prawną i wpisano na listę zabytków. Ewangelicy pojezuicką świątynię utracili w roku 1945. Z zakończeniem wojny kościół powrócił na łono katolicyzmu, odzyskał swoich patronów, czyli świętych: Wojciecha i Stanisława, a zyskując w wojsku nowego opiekuna „awansował do stopnia” kościoła garnizonowego

     

    Wnętrze dzisiejszego, popularnego w Kaliszu kościoła garnizonowego, to ciekawa mieszanka pozostałości jezuickiego bogactwa, ewangelickiej subtelności, oraz ponad sześćdziesięcioletniej opieki sił zbrojnych. Najcenniejszym zabytkiem jest tu nagrobek ścienny Stanisława Karnkowskiego, który w roku 1611, osiem lat po  śmierci prymasa ufundowała kapituła gnieźnieńska. Głównymi elementami tego jedynego w swoim rodzaju pomnika jest: postać modlącego się u stóp krzyża prymasa, herby fundatorów oraz zmarłego a także łacińska inskrypcja wychwalają przymioty zmarłego. Z czasów jezuickich pochodzi też intarsjowana ambona z 1599 roku oraz ołtarz główny datowany na początek XVIII stulecia. W ołtarzu tym ewangelicy umieścili obraz „Wniebowstąpienie Pańskie”, powstały w latach 80. XIX wieku, pędzla Augusta Bertelmanna, zapomnianego artysty-malarza, nauczyciela rysunku w ówczesnej Wyższej Szkole Realnej w Kaliszu. Dziełem ewangelików jest również wzniesiony w roku 1878 chór z zainstalowanymi w czasie II winy światowej organami, oraz charakterystyczny dolny balkon, przeznaczony dla biorących udział we mszy fabrykantów. W latach 60. ubiegłego wieku umieszczono tu kamienną  datowaną na rok 1575 płytę nagrobna Jana i Katarzyny Ciświckich, odnalezioną w pobliskich Żernikach. Współcześnie, jak na kościół garnizonowy przystało, dba się tu o pamięć bohaterów a szczególnie o bohaterów wojskowych. Świadczą o tym tablice poświęcone między innymi pamięci generałów Władysława Andersa i zamordowanego w Katyniu Mieczysława Smorawińskiego oraz rozstrzelanych w Lesie Skarszewskim przez hitlerowców w przeddzień wyzwolenia w styczniu 1945 roku, żołnierzy AK. 

     

    Nie wiadomo jednak czy najcenniejszym „zabytkiem” obecnego kościoła garnizonowego nie jest jego akustyka. Jak wiadomo, jezuici budując swoje świątynie, kładli duży nacisk na odpowiednie rozchodzenie się fal dźwiękowych. Sprawia to, że pojezuicki kościół w Kaliszu często i chętnie jest wykorzystywany jako sala koncertowa i organizowane są w nim koncerty symfoniczne, recitale organowe, czy też występy chórów.

     

    Andrzej Drewicz

    Źródła:

    - „Kalisz -  Przewodnik”, Władysław Kościelniak

    - „Nowy Kaliszanin”, Anna Tabaka, Maciej Błachowicz

    - www.sanktuarium.kalisz.jezuici.pl

    - www.kalisz.info

    - www.info.kalisz.pl


    więcej o zespole zabudowań pojezuickich:

    KOLEGIUM JEZUICKIE

    Korpus kadetów

    Pałac Komisji Województwa Kaliskiego


    Komentarze

    Najczęściej odwiedzane

    The browser you use is not supported by this application, probably because it lacks some critical features.
    For a better experience, please consider using this application with a supported browser.