AKTUALNOŚCI
GALERIE
MIEJSCA I LUDZIE

Rogatka Wrocławska

    .

    Podstawowe informacje

    rodzaj
    zabytek
    adres
    zbieg Nowego Światu, Śródmiejskiej, Harcerskiej oraz Górnośląskiej

    Były jak cztery siostry. Pierwsza, najpiękniejsza zwana Warszawską. Druga, Rogatka Rypinkowska, utonęła w falach Prosny. O trzeciej, Stawiszyńskiej nic nie wiemy. Natomiast ostatnia z sióstr, Rogatka Wrocławska, przypominającą małą grecką świątynię, przetrwała szczęśliwie do naszych czasów, stając się jednym z najcenniejszych architektonicznych zabytków Kalisza. 


    Po opanowaniu Kalisza przez Rosjan w roku 1813 i usankcjonowaniu się ich władzy w Polsce po Kongresie Wiedeńskim, nastąpiła intensywna regulacja miasta. Do wybuchu powstania listopadowego powstało w grodzie nad Prosną wiele budynków użyteczności publicznej, których projektantem i budowniczym był do sierpnia 1821 roku architekt Sylwester Szpilowski. Następnie stanowisko budowniczego województwa kaliskiego przejął Franciszek Reinstein. I to z tymi dwoma architektami wiązać należy powstanie w latach 20. XIX wieku czterech kaliskich rogatek.


    O Rogatce Stawiszyńskiej wiemy najmniej, o ile cokolwiek pewnego wiemy. Jeżeli istniała to najprawdopodobniej wzniesiono ją około roku 1822, na ulicy Stawiszyńskiej, nieopodal ulicy Garncarskiej. Nie wiadomo też, jak długo miałby funkcjonować ten posterunek miejski, gdzie miano pobierać opłatę za wjazd do Kalisza od strony północnej.

     

    Powstanie Rogatki Rypinkowskiej przypisuje się Sylwestrowi Szpilowskiemu. Miała być wzniesiona w roku 1821, równolegle z pierwszą Rogatką Wrocławską. Posterunek, gdzie pobierano opłatę za wjazd do Kalisza od strony południowej umiejscowiony był przy świeżo wytyczonym Trakcie na Wieluń, a dokładniej u zbiegu dzisiejszych ulic Częstochowskiej i Teatralnej. Wielka powódź, która latem 1854 roku nawiedziła Kalisz i poczyniła w nim wielkie zniszczenia nie oszczędziła budynku rogatki. Dziewięć lat wcześniej, przebywający w Kaliszu dekorator teatralny i malarz Antoni Sacchetti szkicując kaliski teatr, umieścił na swojej rycinie niepełny zarys sąsiadującej z nim Rogatki Rypinkowskiej.

     

    Z tego samego roku pochodzi jeden z niewielu, jeżeli nie jedyny szkic przedstawiający Rogatkę Warszawską. Upamiętnił ją na litografii wykonanej w 1835 roku bliżej nam nieznany artysta W. Ehrentraut. Powstanie tej rogatki wiąże się z osobą Sylwestra Szpilowskiego oraz z początkiem lat dwudziestych XIX wieku. Niekiedy też autorstwo Rogatki Warszawskiej przypisuje się Franciszkowi Reinsteinowi, a datę jej powstania przesuwa się na przełom lat 1826 i 1827, czyli mniej więcej na czas, kiedy to ówczesny budowniczy województwa kaliskiego realizował budowę drugiej Rogatki Wrocławskiej. Wzniesiony u zbiegu dzisiejszej ulicy Warszawskiej i ulicy Łódzkiej posterunek celny był najbardziej okazałą i ozdobioną architektonicznie z rogatek kaliskich. Dokładnie nie wiadomo do kiedy istniała. W swoim „Leksykonie Kaliskim” Władysław Kościelniak podaje, że „(…) zapewne rozebrano ją w końcu XIX wieku a na jej miejscu wzniesiono wytwórnię wódek Israela Tykocinera (…)”.

     

    Czytając uważnie powyższy tekst, łatwo można wywnioskować, że w latach 20. XIX wieku wzniesiono w Kaliszu dwie Rogatki Wrocławskie. Fakt ten potwierdzają odnalezione w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie dokumenty. Za datę powstania pierwszej Rogatki Wrocławskiej przyjmuje się rok 1821 lub 1822, a za jej projektanta Sylwestra Szpilowskiego. Usytuowana była ona na Przedmieściu Wrocławskim, tuż przy murze ówczesnego klasztoru oo. reformatów. W związku z powstaniem w Szczypiornie przejścia granicznego z Prusami, zaistniała potrzeba uregulowania i przebudowy wiodącej ku granicy dzisiejszej ulicy Śródmiejskiej. Drogę wyprostowano cofając klasztorny mur, a istniejącą już rogatkę rozebrano. Prace rozbiórkowe rozpoczęto latem 1826 roku, a pozyskany materiał pochodzący z demontowanego urzędu celnego przeznaczono na budowę nowej rogatki. Projektantem i nadzorcą budowy drugiej Rogatki Warszawskiej był, jak łatwo się domyśleć, Franciszek Reinstein. Jednak pierwotny projekt budowniczego województwa kaliskiego nie został zatwierdzony przez „centralę”. Przepychanki o kosztorys i ostateczny kształt rogatki trwały do lata 1827 roku, kiedy to rozpoczęto prace budowlane. Prowadzoną przez majstra murarskiego Jentscha budowę ukończono już w czerwcu 1828 roku, a Kalisz zyskał nowy posterunek celny, na którym pobierano opłatę za wjazd do Kalisza bitym traktem od strony Szczypiorna.  

     

    Ciekawostką jest fakt, że efekt końcowy wyraźnie rozmija się z uściślonym i zatwierdzonym przez Radę Budowlaną Królestwa Polskiego projektem. Odnalezione w warszawskim archiwum dokumenty układają chronologię budowy interesującej nas rogatki w jedną logiczną całość, natomiast nie wyjaśniają sprawy samego projektu architektonicznego. Tak naprawdę nie wiadomo, czy budowę Rogatki Wrocławskiej ostatecznie nie realizowano według innego nieznanego nam planu. Czy Franciszek Reinstein nie dopuścił się samowoli budowlanej? Czy wykorzystując materiał budowlany z pierwszej Rogatki Wrocławskiej ostatecznie nie powrócono do koncepcji Sylwestra Szpilowskiego, o czym miałoby świadczyć jej „bliźniacze” podobieństwo do Rogatki Rypinkowskiej ze szkicu Antoniego Sacchettiego.

     

    Ten jednokondygnacyjny, klasycystyczny, wzorowany na antycznych rozwiązaniach architektonicznych budynek, służył Kaliszanom zgodnie ze swoim przeznaczeniem do końca XIX wieku. Na początku następnego stulecia przy Rogatce Wrocławskiej zainstalowano wagę miejską, która świadczyła usługi wjeżdżającym do Kalisza handlarzom. Po II wojnie światowej służyła Związkowi Głuchych, a od połowy lat 70. kaliskiemu oddziałowi Stowarzyszenia Księgowych. W międzyczasie, bo w roku 1964, kaliską rogatkę uznano za zabytek i objęto ochroną prawną. Obecnie w murach Rogatki Wrocławskiej po jej remoncie dokonanym w końcu XX wieku, zagościła mała acz wyjątkowo urocza cukierenka. 

     

    Andrzej Drewicz

     

    Źródła:

    - www.kalisz.info

    - www.info.kalisz.pl

    - „Leksykon Kaliski” Władysław Kościelniak

    - „Dzieje kaliskich ulic” Alfred Kaczmarek 

    - www.konkurskalisz-zsrajsko.pl.tl

    Komentarze

    Najczęściej odwiedzane

    The browser you use is not supported by this application, probably because it lacks some critical features.
    For a better experience, please consider using this application with a supported browser.