AKTUALNOŚCI
GALERIE
MIEJSCA I LUDZIE

Kościół i klasztor pobernardyński

    .

    Podstawowe informacje

    rodzaj budowli
    zespół klasztorny
    adres
    Stawiszyńska 2, Kalisz

    Żeby przybliżyć historię kaliskiego pobernardyńskiego zespołu klasztornego należy cofnąć się do roku 1453. Wówczas to przybył do Krakowa, na zaproszenie kardynała Zbigniewa Oleśnickiego oraz króla Kazimierza Jagiellończyka, franciszkanin obserwant, włoski kaznodzieja Giovanni da Capestrano. Owocem jego pobytu była, dokonana w roku następnym pod Wawelem, fundacja konwentu Braci Mniejszych Obserwantów oraz przyklasztornego kościoła pw. św. Bernardyna ze Sieny. W krótkim czasie powstało na terenie Polski dwanaście bernardyńskich konwentów, w tym interesujący nas klasztor w Kaliszu.

    Bernardyni, bo tak w Polsce ochrzczeni zostali franciszkanie obserwanci, przybyli do Kalisza około 1465 roku. Ich dobroczyńcami w Grodzie nad Prosną byli: ówczesny prymas Polski, arcybiskup gnieźnieński Jan Gruszczyński, oraz mieszkańcy Kalisza, dzięki ofiarności których po części konwent powstał. Drewniany klasztor oraz kościół z muru pruskiego, wzniesiono poza umocnieniami miejskimi na historycznym Przedmieściu Toruńskim, nad jedną z odnóg Prosny, nazwanej od zakonników Kanałem Bernardyńskim. Malownicze położenie niekoniecznie służyło klasztornym budynkom, ciągle zagrożonym wylewami przepływającej po sąsiedzku rzeki. Udaną próbę zmiany stanu rzeczy bernardyni podjęli w końcu XVI wieku.

    Ważną datą w historii kaliskich bernardynów był dzień 23 października 1594 roku. Wówczas to w Krakowie król Zygmunt III Waza wydał zgodę na budowę nowego, murowanego klasztoru i kościoła. Drugą datą, o ile nie ważniejszą, był 10 marca 1607 roku. Tego dnia konsekracji klasztornej świątyni pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny, dokonał prymas Polski Bernard Maciejowski. Uroczystość ta była zwieńczeniem pierwszego etapu prac, jakim niewątpliwie było wzniesienie przez bernardynów, najprawdopodobniej pod okiem zakonnego budowniczego Wojciecha Samborinusa, nowego kościoła. Natomiast prace przy budowie trzyskrzydłowego klasztoru z krużgankami wokół wirydarza, trwały nieco dłużej. Całość zespołu, który generalnie ukończono jeszcze w pierwszej połowie XVII wieku, uzupełniło ogrodzenie z bramą, wymurowane w 1723 roku oraz postawiona na przykościelnym cmentarzu w roku 1765, dzwonnica. Sam kościół jak i klasztor wpisano do rejestru zabytków w roku 1930, natomiast dzwonnicę i ogrodzenie objęto ochroną prawną dopiero w roku 1968. Warto zaznaczyć też, że pobernardyński kościół i klasztor, pomimo burzliwych losów, jego, jak i jego mieszkańców, w stanie praktycznie nienaruszonym dotrwał do naszych czasów.

    Nie przetrwał niestety do naszych czasów miejscowy konwent bernardynów. Studiując historię klasztoru, nie można pozbyć się wrażenia, że w gnębieniu kaliskich zakonników prym wiedli Rosjanie, choć nie tylko. Klasztor i kościół ucierpiały mocno w czasie wojny północnej, konfederacji barskiej oraz w dobie wojen napoleońskich. Za czynny udział kaliskich bernardynów w powstaniu styczniowym, zwycięscy zaborcy po stłumieniu patriotycznego zrywu, dokonali kasacji klasztoru i usunięcia zakonników z miasta. Do odzyskania przez Polskę niepodległości, opuszczonym kościołem, który uzyskał status kościoła rektorskiego, opiekowali się księża diecezjalni. Natomiast większość zabudowań klasztornych przeszło na własność władz carskich, które zorganizowały w byłym konwencie między innymi ochronkę dla dzieci i żłobek a także Komisję do Spraw Włościańskich oraz miejską szkołę elementarną. Z początkiem dwudziestolecia międzywojennego, Stanisław Zdzitowiecki, biskup istniejącej wówczas diecezji kujawsko-kaliskiej, po uzyskaniu niezbędnej zgody Stolicy Apostolskiej przekazał cały pobernardyński zespół klasztorny jezuitom. Ta doniosła uroczystość oraz ważny w historii kaliskiego duchowieństwa moment miał miejsce w wigilię roku 1919, a wracający wówczas po latach do Kalisza jezuici gospodarują w historycznych murach, z dobrym skutkiem do dnia dzisiejszego.

    Wnętrze tej późnorenesansowej, "prostej" architektonicznie świątyni, już tak skromnie się nie przedstawia. Śmiało można stwierdzić, że kościół ten jest kwintesencją baroku, w pełnym tego słowa znaczeniu. Twórcą bogatego wnętrza był bernardyn Bonawentura Widawski. Obok ławek, konfesjonałów oraz ambony był on również twórcą siedmiu ołtarzy - głównego z obrazem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny oraz sześciu ołtarzy bocznych. Wśród tych sześciu na szczególną uwagę zasługują: ołtarz z obrazem św. Antoniego Padewskiego pędzla Stefana Ratajskiego, namalowany w 1658 roku oraz ołtarze z cudownymi obrazami: Matki Bożej Pośredniczki Wszelkich Łask oraz Jezusa Miłosiernego. To ostatnie malowidło, autorstwa profesora Ludomira Ślendzińskiego, jest trzecim z kolei obrazem, po tych znajdujących się w Sanktuariach Bożego Miłosierdzia w Wilnie i krakowskich Łagiewnikach oraz uznanym równolegle z wersją wileńską, pierwowzorem przedstawiającym Jezusa Miłosiernego ukazującego się Apostołom w dniu zmartwychwstania. Warto nadmienić, że pierwowzór wileński powstał w roku 1934 w pracowni Eugeniusza Kazimirowskiego pod okiem siostry Faustyny Kowalskiej, a "nieuznawaną" wersję łagiewnicką, namalował Adolf Hyła w roku 1944. O wyjątkowości kaliskiej wersji objawień siostry Faustyny stanowi fakt, że jest ona namalowany ściśle według wskazówek ks. Sopoćko, spowiednika tejże świętej. Obraz Ludomira Ślendzińskiego powstał w roku 1954 i w tymże roku namalowany wizerunek Jezusa został przez Główną Komisja Episkopatu zatwierdzony do kultu w całej Polsce. Po latach wędrówki po różnych kościelnych instytucjach, dzieło to w czerwcu 1993 roku trafiło do Kalisza, a pięć lat później obecny kościół o.o. jezuitów został ustanowiony pierwszym w świecie Sanktuarium Serca Jezusa Miłosiernego.

    Jednak niekwestionowaną perłą kościoła pobernardyńskiego Kaliszu są polichromie. Naniósł je na świątynne sklepienie oraz ściany, malarz, polichromista i bernardyn w jednym, mistrz Walenty Żebrowski. Religijna tematyka malowideł jest na tyle bogata i wielowątkowa, że niemożliwym jest w kilku krótkich zdaniach w pełni nakreślić przekaz nagromadzonych w monumentalnym dziele symboli, metafor i alegorii. Mamy tu, ujęte w rokokowe ramy, między innymi apoteozy: Matki Boskiej i św. Franciszka, portrety proroków, grupy świętych czy nawet mitycznej sybilli, a także symbole dotyczącej Trójcy Świętej. Prace nad malowidłami ściennymi rozpoczęto w roku 1764 i były one ostatnim dziełem zmarłego w następnym roku, słynnego bernardyńskiego artysty - malarza. Polichromie te uzupełniają zachowane, ścienne malunki naniesione w kruchcie kościelnej przez ucznia Żebrowskiego, Paschalisa Wołosa. W tejże kruchcie, do której wejście od ulicy Stawiszyńskiej przyozdobione jest XVIII-wiecznymi figurami św. Jana Nepomucena i św Antoniego, odnaleźć możemy liczne epitafia, w tym poświęcone księżom rektorom, opiekunom kościoła, czy też matce Marii Konopnickiej, Scholastyce Wasiłowskiej. W roku 1991 staraniem kaliskiego Stowarzyszenia Rodzin Katyńskich w ogrójcu, znajdującym się przed kościołem, wmurowano kamień węgielny pod pomnik Pomordowanych w Katyniu. Wykonany według projektu W. A. Oźminy monument, odsłonięto dwa lata później. Ogrójec obecnego klasztoru oo. jezuitów to w Kaliszu miejsce wyjątkowe dla pamięci historycznej. W sąsiedztwie pomnika katyńskiego znajdują się dwa obeliski, pierwszy poświęcony pamięci żołnierzy AK oraz drugi poświęcony Sybirakom, którzy nie powrócili z zesłania. Natomiast na murze ogrójca umieszczone są tablice z nazwiskami kaliskich oficerów i policjantów, ofiar zbrodni katyńskiej. W tymże miejscu, znajduje się też najstarszy kaliski pomnik, który związany jest z odwrotem wojsk napoleońskich spod Moskwy. Wówczas to utworzono w klasztorze bernardynów lazaret, a zmarłych w nim żołnierzy grzebano w przed kościołem. Kolumnę-pomnik, w roku 1813 wznieśli żołnierze francuscy w miejscu pochówku około 300 towarzyszy broni.

    Andrzej Drewicz

    źródła:

    - "Kalisia nowa" nr 2-3-4/2007
    - "Kalisz - Przewodnik", Władysław Kościelniak
    - "Kościoły Diecezji Kaliskiej Nasze Dziedzictwo", Alicja Lubowicka, Maja Mówińska 
    - www.sanktuarium.kalisz.jezuici.pl
    - www.muzeum-kolo.pl
    - www.franciszkanska3.pl

    Komentarze

    Najczęściej odwiedzane

    The browser you use is not supported by this application, probably because it lacks some critical features.
    For a better experience, please consider using this application with a supported browser.