AKTUALNOŚCI
GALERIE
MIEJSCA I LUDZIE

Bazylika kolegiacka Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny

    .

    Podstawowe informacje

    rodzaj budowli
    kościół

    W panoramie Kalisza, obok Ratusza i katedry św. Mikołaja wyróżnia się bryła kaliskiej kolegiaty. Ta świątynia, ogłoszona w roku 1978 Bazyliką Mniejszą, nosi imię Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, lecz bardziej znana jest ona ogółowi mieszkańców miasta pod nazwą kościoła św. Józefa.

    W miejscu obecnego kościoła, w XIII wieku stał drewniany kościółek będący filią kolegiaty św. Pawła na Zawodziu. Następnie, w roku 1303, został on przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Świnkę, podniesiony do godności kościoła parafialnego, by pół wieku później, dzięki fundacji następcy Jakuba Świnki, Jarosława Bogorii Skotnickiego, powstała w tym miejscu murowana świątynia pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Nowy kościół tytuł kolegiaty otrzymał w roku 1359, a w jego bliskim sąsiedztwie powstał pałac arcybiskupów gnieźnieńskich. Cztery lata później, król Kazimierz Wielki ofiarował nowej świątyni wykonany ze srebra, pozłacany gotycki kielich, który służy kaliskim księżom do dnia dzisiejszego.

    W dobie średniowiecza kolegiata uzyskała bogate wyposażenie. W ówczesnym ołtarzu głównym zawisł, powstały w 1424 roku, obraz Matki Bożej od Ognia (Madonna ab Igne). W prezbiterium kościoła ustawiono, powstały na przełomie XV i XVI wieku, poliptyk „Mistrza" z Gościszowic”. Ołtarz, uzupełniony później o dziewięć późnogotyckich rzeźbionych figur świętych oraz widoczny po otwarciu skrzydeł zewnętrznych tryptyk św. Wojciecha, (część środkowa) a także malowaną predellę pomiędzy mensą ołtarzową a retabulum, zyskał miano poliptyku kaliskiego. Po zawaleniu się południowej ściany kolegiaty w 1783 roku, poliptyk przeniesiono do kościoła św. Wojciecha na Zawodziu. Powrócił on do kolegiaty ponad sto lat później i ustawiony został w nawie bocznej kościoła.

    Prymas Jan Łaski, w latach dwudziestych XVI wieku ufundował dla kanoników z rodzinnego Łasku kompleks ksiąg liturgicznych, które zaginęły w niewyjaśnionych okolicznościach. Kodeks kantora fundacji prymasa polski, został odnaleziony w bogatym księgozbiorze kaliskiej kolegiaty. Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny jest też związany z następcą Jana Łaskiego, prymasem Stanisławem Karnkowskim. Po śmierci w Łasku w 1603 roku, prymas został pochowany w fundowanym przez siebie kościele św. Wojciecha i Stanisława Biskupa w Kaliszu. Po kasacie zakonu jezuitów i przejęciu kościoła przez parafię ewangelicką, szczątki Stanisława Karnkowskiego oraz zmarłych jezuitów przeniesiono do kolegiaty i umieszczono w jej podziemiach. Tam też znajduje się grób zmarłego w 1822 roku pierwszego biskupa kujawsko-kaliskiego, Andrzeja Wołłowicza oraz kustosza Sanktuarium z lat 1771-1798, ks. Stanisława Józefa Kłossowskiego.

    Kolegiata Wniebowzięcia NMP, zyskała sławę jako sanktuarium św. Józefa. Początek kultu związany był z sołtysem Stobienią, zarządcą majątku Szulec, który w roku 1670 w podzięce za cudowne uzdrowienie ufundował obraz Świętej Rodziny. Z upływem czasu wzrastała sława obrazu, który w roku 1770 r. uznano za „cudowny”. Trzynaście lat później w Rzymie papież Pius VI koronując kopię obrazu wydał zgodę na koronację kaliskiego obrazu, wieńcząc tym samym starania polskich duchownych i ks. Kłossowskiego.
        
    Rok koronacji obrazu, czyli 1783, był przełomowy w historii kaliskiego kościoła. Po zawaleniu się południowej ściany kolegiaty, wspomniany wyżej ks. Stanisław Kłossowski, przystąpił do jej odbudowy. Trwające blisko 10 lat prace restauracyjne zmieniły pierwotny wygląd świątyni. Kolegiata została wydłużona, wzbogacona o barokową wieżę z zegarem, oraz kaplicę św. Józefa, w której umieszczono obraz Świętej Rodziny.

    Po przebudowie kościoła, świątynia zyskała kolejne cenne zabytki. W roku 1798, wraz z trumną prymasa Polski, z pojezuickiego kościoła, przeniesiono do kolegiaty Pietę, cenną XVI-wieczną rzeźbę. W roku 1819, po kasacie opactwa cystersów w Lądzie, do kaliskiej kolegiaty trafiła romańska patena, dar księcia wielkopolskiego Mieszka III Starego dla lądzkich zakonników. Do zabytków mniejszego formatu, o które wzbogacił się kościół, należy, namalowany przez Jana Godzkiego, w latach dziewięćdziesiątych XVIII wieku, obraz „Suplikacje do Św. Józefa” oraz wykonana w 1874 roku, zdobiąca tabernakulum, płaskorzeźba dłuta Teofila Lenartowicza.
        
    Niestety, liczne modernizacje nie do końca pozwalały zachować pierwotne wyposażenie świątyni. Z inicjatywy biskupa kujawsko-kaliskiego, Kajetana Koźmiana, w roku 1829 rozpoczął się remont kościoła. Wtedy to zastąpiono barokowy ołtarz główny obecnym klasycystycznym, usunięto z prezbiterium XVII-wieczne stalle, ufundowane przez kanonika Sebastiana Łąckiego, a w ich miejsce wstawiono nowe klasycystyczne stalle wykonane przez kaliskiego stolarza Mohra oraz wstawiono tron biskupi. Ciekawostką jest fakt, że były ołtarz główny kaliskiej kolegiaty trafił do kościoła św. Bartłomieja Apostoła w Stawiszynie, gdzie służy wiernym do dnia dzisiejszego.

    W bogatym, barokowym wnętrzu kościoła, odnaleźć możemy: naniesioną na sklepieniach nawy głównej i ściany prezbiterium polichromię, prospekt organowy, rokokową ambonę przyozdobioną rzeźbami doktorów Kościoła, konfesjonały oraz neobarokową chrzcielnicę. Tą ostanią w roku 1876 wykonał artysta rzeźbiarz, Władysław Matuszewski. Na szczególną uwagę zasługują tu pochodzące z drugiej połowy XVIII wieku rokokowe ołtarze boczne. Patrząc w kierunku prezbiterium po lewej stronie nawy głównej mamy: ołtarz św. Stanisława Kostki, ołtarz Matki Boskiej Bolesnej ze wspomnianą wyżej Pietą oraz Matki Boskiej Ostrobramskiej. Po przeciwnej stronie nawy głównej, kolejno: ołtarz św. Alojzego Gonzagi, ołtarz Męki Pańskiej zwany też ołtarzem pw. śś Piotra i Pawła oraz ołtarz Matki Boskiej Częstochowskiej. Ich autorstwo  przypisuje się mieszkającemu wówczas w Kaliszu, a pochodzącemu  ze Śląska, snycerzowi Franciszkowi Eytnerowi. Uważa się, że spod dłuta tego artysty rzeźbiarza wyszedł również ołtarz w kaplicy św. Józefa, prospekt organowy i ambona.
        
    Kiedy w roku 1978 papież Paweł VI podnosił kaliską kolegiatę do godności Bazyliki Mniejszej, nikt nie mógł przypuszczać, że kilka lat później dojdzie do wielkiej profanacji świątyni. W nocy, z 2 na 3 października 1983 roku, nieznani sprawcy, włamując się do kościoła, skradli sukienki i korony Obrazu Świętej Rodziny oraz liczne nagromadzone złote i srebrne wota. Dwa lata później, 29 października miała miejsce rekoronacja Cudownego Obrazu, której w imieniu papieża Jana Pawła II dokonał prymas Józef Glemp.
        
    Cieszył się kaliski kościół szczególną hojnością papieży. W bogatym skarbcu kolegiaty znajdują się ofiarowane przez następców św. Piotra, Piusa X i Jana XXIII, pierścienie papieskie. Do darczyńców kolegiaty należał też Paweł VI, który w roku 1970 przekazał świątyni patenę i kielich. Papieskie dary to nie jedyne skarby kaliskiej świątyni. W skarbcu, obok kielicha Kazimierza Wielkiego i pateny romańskiej, znajdują się również gromadzone na przestrzeni wieków zabytkowe ornaty, cenne monstrancje, oryginał obrazu Matki Bożej od Ognia, kodeks kantora oraz liczne portrety darczyńców kościoła, biskupów kujawsko-kaliskich i inne.

    Z kaliską kolegiatą związana jest historia najstarszej pielgrzymki do sanktuarium maryjnego na Jasnej Górze. To właśnie sprzed tej świątyni w roku 1637 wyruszyła piesza pielgrzymka do Częstochowy. Tradycja pielgrzymowania, przetrwała przez wieki, a jej cechą charakterystyczną jest to, że kaliscy pątnicy, jako jedni z niewielu pieszo pokonują drogę tam i z powrotem. Zaznaczyć trzeba jednakże, że sanktuarium św. Józefa samo stało się miejscem licznych pielgrzymek. Do najbardziej popularnych należą: Ogólnopolska Pielgrzymka NSZZ Solidarność, Przedsiębiorców i Pracodawców, czy Ogólnopolska Pielgrzymka Rodziny Radia Maryja. Jednak najstarszą i najsłynniejszą pielgrzymką do św. Józefa jest Pielgrzymka księży - byłych Więźniów Obozu Koncentracyjnego w Dachau. W 1945 roku, 29 kwietnia, w KL „Dachau”, za „wstawiennictwem” Patrona kaliskiej świątyni miało miejsce wyzwolenie obozu i ocalenie znajdujących się tam między innymi polskich księży katolickich. Na pamiątkę tego wydarzenia ocaleni księża co roku przybywają do kaliskiego sanktuarium. W roku 1970 w podziemiach kolegiaty Prymas Polski, ks. kardynał Stefan Wyszyński wraz kardynałem Karolem Wojtyłą dokonał poświęcenia, ufundowanej przez ocalałych kapłanów, kaplicy „Męczeństwa i Wdzięczności”.


    W styczniu 1965 roku Bazylikę kolegiacką Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kaliszu uznano za zabytek i objęto ochroną prawną. Za zabytek tegoż stycznia uznano też stojącą w najbliższym sąsiedztwie prezbiterium dzwonnicę. Projektantem tego wolnostojącego klasycystycznego budynku, który służy też za kaplicę przedpogrzebową, był Sylwester Szpilowski. Z tego samego czasu, czyli około roku 1819 i z tej samej pracowni architektonicznej pochodzi zabytkowy dom parafialny. Pierwotnie jednopiętrowy gmach został na początku XXI wieku, z pieczołowitym zachowaniem stylu, nadbudowany, a w roku 2009 otwarto w nim, działający przy Sanktuarium św. Józefa, Dom Pielgrzyma.    
        
    4 czerwca 1997 był najdonośniejszą datą w historii bazyliki p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Tego dnia przybył z pielgrzymką do Sanktuarium Świętego Józefa papież Jan Paweł II. Ojciec Święty na placu przed kolegiatą poprowadził uroczystą mszę, podczas której wygłosił homilię. Na pamiątkę tego wydarzenia dwa lata później na placu św. Józefa przed kolegiatą stanął pomnik papieża Polaka.

    Krzysztof Włoszczyński, Andrzej Drewicz

    Źródła:
    - „Nowy Kaliszanin”, Anna Tabaka, Maciej Błachowicz
    - „Ks. Stanisław Józef Kłossowski (1726-1798): kustosz Sanktuarium św. Józefa w Kaliszu”, Ewa Andrzejewska
    - „Kościoły Diecezji Kaliskiej – Nasze Dziedzictwo”, Alicja Lubowicka, Maja Mówińska
    - www.swietyjozef.kalisz.pl
    - www.info.kalisz.pl

    Komentarze

    Najczęściej odwiedzane

    The browser you use is not supported by this application, probably because it lacks some critical features.
    For a better experience, please consider using this application with a supported browser.