AKTUALNOŚCI
GALERIE
MIEJSCA I LUDZIE

Śmiełów

    .

    Podstawowe informacje

    rodzaj miejsca
    wieś

    Podczas pobytu w Śmiełowie, latem roku 1831, Adam Mickiewicz podejmował próby przekroczenia granicy Królestwa Polskiego. Jak wiadomo, wieszcz do walczących powstańców listopadowych nie dołączył. I pewnie nigdy się nie dowiemy czy spowodowane to było dobiegającymi zza Prosny wieściami o gasnącym zrywie, czy też sielską atmosferą podżerkowskiego dworu, której żal było opuścić, a może gorącym romansem poety z siostrą właścicielki Śmiełowa, słynącą z talentu, urody i dowcipu Konstancją Łubieńską.

    Śmiełów przez stulecia, a pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z roku 1392, był własnością panów na Żerkowie. W roku 1784 z klucza dóbr żerkowskich wykupił go sędzia grodzki poznański Andrzej Gorzeński herbu Nałęcz. W końcu XVIII wieku z inicjatywy nowego właściciela powstało w Śmiełowie założenie pałacowe, składające się z dwóch części – rezydencjonalnej, w skład której wchodził pałac i otaczający go park krajobrazowy, oraz folwarcznej. Budowniczym pałacu oraz zabudowań gospodarczych był, niezmiernie popularny w tamtym okresie, wybitny architekt doby klasycyzmu - Stanisław Zawadzki. Na przełomie sierpnia i września 1831 roku Hieronim i Antonina Gorzeńscy - ówcześni właściciele Śmiełowa - mieli przyjemność przez trzy tygodnie gościć u siebie Adama Mickiewicza. Poeta przybył do położonego nieopodal granicy prusko-rosyjskiej majątku z zamiarem przedostania się do objętego walkami Królestwa Polskiego. Nieudane próby dołączenia do dogorywającego powstania listopadowego wieszcz rekompensował sobie wycieczkami po malowniczej okolicy oraz romansem z Konstancją Łubieńską. Przyjmuje się, że pobyt w Śmiełowie oraz w jego okolicach wywarł na poecie niezatarte piętno i był inspiracją dla niejednego opisu, sceny czy też postaci, ujętych w powstałym w latach 1832–1834 poemacie epickim „Pan Tadeusz”. Warto tu wspomnieć, że wyjątkowa jak na wielkopolskie warunki historia Śmiełowa, a także niepodważalny urok założenia dworskiego, były też inspiracją dla innych artystów. To w murach między innymi tego pałacu Marek Piestrak nakręcił w roku 1982 polski horror „Wilczycę”. Jacek Kaczmarski natomiast w roku 1995 napisał piosenkę „Czaty śmiełowskie”, utwór otwierający album „Pochwała łotrostwa” i nawiązujący do pobytu Adama Mickiewicza w Śmiełowie.

    Gorzeńscy byli właścicielami Śmiełowa przez ponad 100 lat. W roku 1886 zadłużone dobra wykupili Chełkowscy herbu Wczele i pozostali ich właścicielami do wybuchu II wojny światowej. Trzeba przyznać, że za Chełkowskich Śmiełów przeżył swój pierwszy renesans. Nowi właściciele, oprócz podniesienia podupadłego majątku, przyczynili się też do kulturalnego rozsławienia Śmiełowa poprzez ożywienie legendy przebywającego w majątku Adama Mickiewicza. Za sprawą Marii Chełkowskiej powstał tu swoisty ośrodek kultu wieszcza. Jeszcze przed I wojną światową gościł tu Henryk Sienkiewicz, a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 progi śmiełowskiego pałacu licznie i chętnie przekraczali ludzie kultury (między innymi Ignacy Paderewski, Władysław Tatarkiewicz czy Wojciech Kossak), przedstawiciele wojska (gen. Józef Haller) i kleru (prymas Edmund Dalbor) oraz władzy świeckiej (prezydent Poznania Cyryl Ratajski). Nie mogło też zabraknąć familiantów Adama Mickiewicza w osobach córki Marii Goreckiej i prawnuczki Genowefy Hryniewieckiej. Po wybuchu II wojny światowej Chełkowscy zostali wyrzuceni ze Śmiełowa, a ich majątek stał się własnością okupanta. Po zakończeniu wojny dobra śmiełowskie znacjonalizowano. W rozgrabionym i częściowo zniszczonym pałacu urządzono szkołę oraz mieszkania pracownicze.

    Pomysł zaadaptowania rezydencji Chełkowskich na muzeum Adama Mickiewicza zrodził się już w latach 50 ubiegłego stulecia. Planowanego otwarcia placówki w 100. rocznicę śmierci wieszcza nie udało się zrealizować. Jednak wpisanie pałacu w roku 1952 do rejestru zabytków oraz przeprowadzony w latach 1955­-1956 remont obiektu, pozwoliły doczekać rezydencji w dobrej kondycji „lepszych czasów”. Blisko 20 lat później pałac przeżył drugi renesans w swojej historii. Na początku lat 70. ubiegłego stulecia powróciła idea stworzenia w Śmiełowie mickiewiczowskiego muzeum. Wówczas to przeprowadzono ponowny remont pałacu, adaptując go do potrzeb muzealnych. 27 lipca 1975 roku otwarto w pałacu w Śmiełowie Muzeum Adama Mickiewicza, które do dnia dzisiejszego funkcjonuje jako Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu.

    Jak wcześniej wspomniano, perłę architektury klasycystycznej Południowej Wielkopolski, bo za taką z pewnością można uznać pałac Gorzeńskich w Śmiełowie, wybudował w roku 1797 wzięty warszawski architekt Stanisław Zawadzki. Przyjmuje się, ze inspiracją dla projektu śmiełowskiej rezydencji mogła być położona niedaleko Wenecji „Villa Badoer” we Fratta Polesine autorstwa włoskiego architekta doby renesansu Andrea Palladio. Przepięknie wkomponowany w krajobraz pałac (widok ze Wzgórz Żerkowskich) składa się z piętrowego korpusu głównego czy jak kto woli prostokątnej piętrowej willi, dwóch oficyn oraz łączących je z częścią centralną arkadowych galerii, pełniących zarazem funkcje pałacowych oranżerii. Należy tu wspomnieć, że w oficynie wschodniej mieściła się kiedyś kuchnia, natomiast w oficynie zachodniej urządzone były pokoje gościnne. Wejście do rezydencji wiedzie przez monumentalny portyk oparty na czterech kolumnach jońskich, z umieszczonymi nad tympanonem herbami właścicieli Śmiełowa. Współcześnie wnętrze pałacu, z racji że mieści się w nim muzeum, zostało podzielone tematycznie. Ekspozycja w pomieszczeniach znajdujących się na parterze pałacu poświęcona została Adamowi Mickiewiczowi i jego twórczości. W pokojach na piętrze rezydencji umieszczono natomiast eksponaty nawiązujące do epoki romantyzmu oraz muzealia związane z byłymi właścicielami Śmiełowa.

    Od północy i wschodu przylega do pałacu założony na przełomie XVIII i XIX wieku park krajobrazowy. Około 14-hektarowy zieleniec, o wyraźnych cechach ogrodu angielskiego, powstał nad odnogą przepływającej przez Śmiełów Lutyni, tzw. Starej Lutyni. Dzięki temu park, oprócz pomnikowych drzew, pięknych alei - grabowo-lipowej i kasztanowej, posiada urozmaicenie w postaci pokaźnych rozmiarów cieku wodnego, znajdującej się na nim wyspy oraz trzech malowniczych mostków. Ale to nie wszystkie atrakcje śmiełowskiego parku dworskiego. Na terenie pierwotnego ogrodu kuchennego, a za Chełkowskich „ogrodu dziecięcego”, tj. miejsca zabaw, a zarazem i nauki podstaw ogrodnictwa, założono tzw. „ogródek Zosi”. Parcela ta jest jedynym w swoim rodzaju ogródkiem z opisanymi w „Panu Tadeuszu” roślinami zielarskimi. Kolekcji zgromadzonych tu ziół pilnie dogląda powstała w roku 1930 „Żniwiarka” dłuta Stanisława Jackowskiego. W głębi parku odnaleźć możemy zrekonstruowany po zniszczeniach II wojny światowej i odsłonięty we wrześniu 1970 roku pomnik Adama Mickiewicza projektu Jerzego Sobocińskiego. Odsłonięcie, z inicjatywy Chełkowskich, pierwotnego obelisku, odbyło się z wielką pompą w roku 1931 w setną rocznice pobytu wieszcza w Śmiełowie. Tuż nieopodal pomnika znajduje się monument poświęcony nieistniejącemu już „dębowi Mickiewicza”. Według przekazów Adam Mickiewicz miał w tym miejscu własnoręcznie wsadzić wyrwany przez wichurę młody dąb i wygłosić wzniosłą, złotą myśl: „ Oto nasz obraz. Ale jak w wielkim, tak i w małem nie traćmy nadziei. Ratujmy co się da i jak się da”. Drzewo Mickiewicza rosło do roku 1924, kiedy to zostało powalone od uderzenia piorunem.

     

    Andrzej Drewicz

     

     

    Źródła :
    - „Przewodnik turystyczny po Wielkopolsce”, Piotr Sobolewski

    - „Żerków i Nowe Miasto nad Wartą”, Paweł Anders, Eugeniusz Czarny, Andrzej Kostołowski, Janusz Wilczyński

    - „Dzieje ziemi żerkowskiej od roku 1891 do chwili obecnej”, Robert Rogacki
    - www.smielow.com.pl

    Komentarze

    Najczęściej odwiedzane

    The browser you use is not supported by this application, probably because it lacks some critical features.
    For a better experience, please consider using this application with a supported browser.