AKTUALNOŚCI
GALERIE
MIEJSCA I LUDZIE

Koźmin Wielkopolski cz. I

    .

    Podstawowe informacje

    rodzaj miejsca
    miasto
    Zanim Koźmin stał się miastem królewskim, a godność taką uzyskał w pierwszej połowie XIV wieku, przez pewien czas był własnością zakonu templariuszy. Informuje o tym pierwsza historyczna wzmianka o wsi „Cosmeno”, którą w roku 1232 książę wielkopolski Władysław Odonic nadał zakonnikom-rycerzom wraz z prawem założenia nowego miasta. Koźmin lokowano na prawie magdeburskim już kilkanaście lat później, w drugiej połowie XIII wieku, co stawia gród nad Orlą w gronie najstarszych miast Wielkopolski. W roku 1338, miasto darowane zostało za zasługi późniejszemu renegatowi, skazanemu przez króla Kazimierza Wielkiego na śmierć głodową, Maćkowi Borkowicowi. Po dramatycznej śmierci wojewody wielkopolskiego miasto stało się własnością Bartosza z Odolanowa.

    I to właśnie temu wielkopolskiemu możnowładcy przypisuje się wzniesienie w Koźminie, w drugiej połowie XIV wieku, w miejscu wczesnośredniowiecznego grodu, warownego zamku. Wielokrotnie przebudowywana warownia zatraciła swoje obronne walory, zyskując w zamian reprezentacyjny charakter. Zamek, z charakterystyczną gotycką ceglaną wieżą, w roku 1865 został zaadoptowany na siedzibę ewangelickiego seminarium nauczycielskiego i de facto funkcję szkoły pełni do naszych czasów. Obecnie w części budynku mieści się Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych oraz siedziba Muzeum Ziemi Koźmińskiej. Przez wieki koźmiński zamek był własnością między innymi Hińczy z Rogowa, rodów: Gruszczyńskich, Górków, Przyjemskich oraz Sapiechów. Z tymi ostatnimi związana jest zamkowa legenda. Zgodnie z miejscową przypowieścią Piotr  Paweł Sapieha, jeden z potężniejszych panów XVIII-wiecznej Polski, miał oprócz wielkiego umiłowania do ojczyzny słynąć też z okrucieństwa. Swoich poddanych, przyłapanych na najmniejszych przewinieniach, karał śmiercią lub torturami na znajdującym się w zamkowej wieży „madejowym łożu”. Miarka miała się przebrać pewnej grudniowej nocy, kiedy to Sapieha pozbawił życia biedaka, kłusującego w pańskim stawie karpie na wigilijny stół. Barbarzyński czyn wzburzył piekielne moce, które krwawego magnata ukarały jeszcze tejże nocy unosząc jego duszę do piekła. Jak podaje legenda, do dnia dzisiejszego, gdy tylko uda się okrutnemu Sapiesze wyrwać z piekła, to szuka on schronienia przed tropiącymi go diabłami w murach koźmińskiego zamku.

    W roku 1462 w miejsce wcześniejszej świątyni, której datacja sięga nawet 999 roku, ówczesny właściciel Koźmina ­– Hińcza z Rogowa – ufundował murowany kościół pw. Najświętszej Marii Panny i św. Wawrzyńca. Świątynia została kompletnie przebudowana w drugiej połowie XVII wieku, z inicjatywy Andrzeja Przyjemskiego. Wtedy to kościół zatracił swój gotycki charakter na rzecz stylu barokowego. Długo można by było mówić o „skarbach”, które w swym wnętrzu kryje koźmińska fara. Najcenniejszym jest bogato zdobiony ołtarz główny pochodzący z początków XVII wieku, z umieszczoną centralnie późnogotycką rzeźbą przestawiającą Zaśnięcie Najświętszej Marii Panny. Obok barokowych i rokokowych ołtarzy bocznych znajdziemy tu siedemnastowieczną chrzcielnicę, ambonę, chór oraz stalle. Na uwagę zasługuje też stiukowe sklepienie w typie kalisko-lubelskim, belka tęczowa oraz pochodzące z około 1550 roku, a znajdujące się w ścianie prezbiterium, renesansowe sakramentarium. Warto tez zajrzeć do kaplicy Przyjemskich, gdzie znajdują się nagrobki właścicieli miasta.

    Drugim kościołem w Koźminie jest świątynia pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika, wchodząca w skład pobernardyńskiego zespołu klasztornego. Zakon Bernardynów został sprowadzony do miasta w roku 1628 za sprawą ks. Pawła Gajewskiego oraz właścicieli miasta – Anny i Stanisława Przyjemskich. Dla zakonników, w roku 1648, rozpoczęto budowę murowanego kościoła i klasztoru. Jednonawową świątynię ukończono już w roku 1670, natomiast budowę przylegającego od północy do kościoła klasztoru ukończono dopiero w XVIII wieku. Z bogatego barokowego wyposażenia świątyni na szczególną uwagę zasługuje, ufundowana przez wspomnianego wcześniej Piotra Sapiehę, rokokowa ambona z 1725 roku, dłuta poznańskiego rzeźbiarza Franciszka Antoniego Brumbachera oraz wyjątkowe organy wykonane w drugiej połowie XVIII wieku w krakowskiej pracowni organmistrza Andrzeja Majeronowicza. Niezapomniane wrażenie na wiernych musi wywierać też, przypisywany wspomnianemu Franciszkowi Antoniemu Brumbacherowi, przepiękny zespół barokowych ołtarzy oraz ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej. W roku 1818 nastąpiła kasacja koźmińskiego konwentu. Przyklasztorny kościół pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika, po długich staraniach wiernych, we wrześniu 1841 roku stał się kościołem filialnym parafii przy kościele farnym w Koźminie. W roku 1925 status świątyni podniesiono do godności kościoła parafialnego założonej w mieście nowej parafii. Natomiast sam klasztor władze pruskie zaadaptowały na więzienie i praktycznie do dnia dzisiejszego, zależnie od „potrzeb”, mieszczą się w jego murach różnego rodzaju zakłady penitencjarne.

    Na nekropolii przy ulicy Poznańskiej znajduje się trzecia świątynia Koźmina, pełniąca funkcję kaplicy cmentarnej. Drewniany, orientowany kościół pw. św. Trójcy, wzniesiony został w roku 1570. Kilkakrotnie odnawiany, zachował się do dnia dzisiejszego w swojej pierwotnej formie. Pośród bogatego wyposażenia na szczególną uwagę zasługuje pochodząca z czasu powstania kościoła belka tęczowa oraz ołtarz główny datowany na rok 1720 z obrazem Świętej Trójcy z końca XVI wieku.

     

    Andrzej Drewicz

     

    Źródła :

    - „Przewodnik turystyczny po Wielkopolsce”, Piotr Sobolewski

    - „Dawny Koźmin i Koźmin współczesny” pod red. Haliny Kowalewskiej

    - www.kozminwlkp.pl

    - www.sztetl.org.pl
    - www.fara-kozmin.kalisz.opoka.org.pl
    - www.swstanislaw.kozminwlkp.pl

    Komentarze

    Najczęściej odwiedzane

    The browser you use is not supported by this application, probably because it lacks some critical features.
    For a better experience, please consider using this application with a supported browser.