AKTUALNOŚCI
GALERIE
MIEJSCA I LUDZIE

Żerków

    .

    Podstawowe informacje

    rodzaj miejsca
    miasto

    O Żerkowie, perle południowej Wielkopolski, w kilku żołnierskich słowach można powiedzieć następująco: ważny punkt turystyczny i kulturalny regionu, miasto o jednej z piękniejszych lokalizacji pośród grodów Ziemi Kaliskiej, z licznymi zabytkami oraz długiej i dobrze udokumentowanej historii, stolica malowniczej i jedynej w swoim rodzaju Szwajcarii Żerkowskiej.

                Zgodnie z badaniami prowadzonymi przez archeologów, początki osadnictwa w rejonie Żerkowa mają sięgać nawet VI wieku p.n.e. W okresie wczesnośredniowiecznym w zakolach Lutyni powstał gród obronny zwany Ostrowem pod Wilkowyją, który na początku XIII wieku pełnił funkcję grodu kasztelańskiego. W wyniku niszczących wylewów rzeki mieszkańcy podgrodzia mieli przenosić się na północ, w bardziej dogodne do życia miejsca, z czasem zasiedlając tereny obecnego Żerkowa. Pierwszą historyczną wzmiankę o Żerkowie zawiera dokument wystawiony 30 listopada 1257 roku przez księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego. Pismem tym książę nadawał kasztelanowi kaliskiemu Jankowi Zarembie 14 miejscowości, w tym i wieś „Zirchovo”. Drugim, ważniejszym, bo wspominającym już o mieście Żerków był datowany na 2 października 1283 roku dokument księcia wielkopolskiego Przemysła II, poddający miasta ziemi kaliskiej pod jurysdykcję Grodu nad Prosną. Z powodu niezachowania się aktu lokacji Żerkowa, to właśnie rok 1283 przyjęto się jako datę roczną założenia miasta. Trzeba tu wspomnieć, że w 700-setną rocznicę tegoż „wydarzenia” na wzgórzu kościelnym ustawiono obelisk okolicznościowy z podobiznami obu książąt.

                Od drugiej połowy XIII wieku do lat 60. XIX stulecia miasto to pozostawało w rękach prywatnych, co determinowało jego oblicze. Między innymi panami na Żerkowie byli przedstawiciele rodu: Zarembów, Roszkowskich, Radomickich, Sapiehów oraz Mycielskich czy Działyńskich. Dzięki jednemu z nich, a wielce znaczącemu w Wielkopolsce Maciejowi Radomickiemu, wzniesiono w Żerkowie po roku 1690 barokowy pałac. Budowniczym tej możnowładczej rezydencji miał byćszwajcarski architekt Giovanni Catenazzi lub urodzony w Rzymie Pompeo Ferrari. Pałac częściowo spłonął podczas pożaru od uderzenia pioruna w sierpniu 1831 roku. Jak głosi miejscowa legenda, dla przebywającego w okolicach Żerkowa Adama Mickiewicza, strawiona ogniem rezydencja Radomickich stała się pierwowzorem horeszkowskiego zamku, opisanego później na kartach „Pana Tadeusza”. Po pożarze, częściowo odbudowany pałac nigdy już nie odzyskał dawnej świetności. Ostatecznie, podczas II wojny światowej, kres jego istnieniu przyniosła decyzja Niemców o jego rozbiórce. W miejsce rozebranej rezydencji około roku 1970 wzniesiono amfiteatr. Podczas gruntownej przebudowy amfiteatru przeprowadzonej latach 2013–2015 odtworzono w formie chodników zarys tej magnackiej rezydencji oraz wyeksponowano fragmenty zachowanych murów pałacowych.

    Pozostałościami magnackiej rezydencji, obok reliktów fundamentów, są: wzniesiona na początku XVIII stulecia trójarkadowa brama pałacowa z umieszczonym w tympanonie herbem Radomickich – „Kotwicz”, pobudowana w tym samym okresie, przylegająca do bramy stróżówka oraz ponad 3 i pół hektarowy park pałacowy z pomnikowym drzewostanem. Trzeba tu zaznaczyć, że przypałacowy zieleniec pierwotnie był ogrodem włoskim, natomiast cechy parku krajobrazowego nadano mu w późniejszym okresie. Podczas II wojny światowej na skraju parku, w miejsce istniejącego stawu, powstał, dzięki niewolniczej pracy polskich robotników przymusowych oraz jeńców angielskich z obozu w pobliskim Chrzanie, ośrodek sportów pływackich. W 1976 roku na bazie tegoż ośrodka rozpoczęto budowę Młodzieżowego Centrum Szkolenia i Rekreacji w Żerkowie. Obecnie, po przebudowie infrastruktury, od roku 2007 centrum to działa jako Ośrodek Kultury i Rekreacji „Mickiewiczowskie Centrum Turystyczne”.

                Na początku XVIII wieku, również za sprawą Macieja Radomickiego, powstał w Żerkowie kościół pw. św. Stanisława Biskupa. Wzniesiono go w miejsce wcześniejszych świątyń. Pierwsza, drewniana kaplica grodowa, miała tu powstać w drugiej połowie XIII wieku i spłonąć wraz z miastem w roku 1383 podczas wojny Grzymalitów z Nałęczami. Drugą, najprawdopodobniej murowaną świątynię, na której patrona wybrano św. Stanisława Biskupa, wzniesiono na kościelnym wzgórzu w roku 1388. Jej konsekracji dokonać miał dwa lata później biskup poznański Dobrogost Nowodworski. Różnie natomiast określa się czas powstania obecnej bryły kościoła pw. św. Stanisława Biskupa. W źródłach odnaleźć można dwie datacje, tj. lata 1710–1718 lub 1717–1718. Przyjmuje się też, że projektodawcą i budowniczym tej górującej nad miastem murowanej, barokowej świątyni był wspomniany wcześniej Giovanni Catenazzi. Natomiast twórcą oryginalnej polichromii i dekoracji stiukowej naniesionej na wewnętrzne mury kościoła w 1717 roku, był Adam Swach, pochodzący z Moraw czeski artysta-malarz i franciszkanin w jednej osobie. Zwiedzając tą piękną świątynię warto też zwrócić uwagę na trzy rokokowe, pochodzące ze Śląska ołtarze, rokokową ambonę, pochodzącą z roku 1646 chrzcielnicę oraz prospekt organowy. Od północy, do kościoła pw. św. Stanisława Biskupa przylega wzniesiona wcześniej, bo około roku 1610 dzięki fundacji Andrzeja Górki-Roszkowskiego, ośmioboczna kaplica Matki Boskiej. Ta renesansowa budowla sakralna pełni również rolę kaplicy grobowej. Wieczny spoczynek znaleźli w niej właściciele Żerkowa, członkowie rodu Roszkowskich oraz Radomickich. Tuż przed głównym wejściem do świątyni znajduje się neogotycka dzwonnica arkadowa z 1828 roku, a cały teren przykościelny otoczony jest murem z barokową bramą wjazdową.

                Na sąsiadującym z kościelnym wzniesieniem wzgórzu, w pierwszej połowie XIX wieku założono obecny cmentarz parafialny. Powstał on w pobliżu dawnego cmentarza cholerycznego, a w jego centrum, w najwyższym punkcie wzniesienia znajduje się zabytkowa kaplica św. Krzyża. Ta barokowa, pobudowana w latach 1708-1710 na planie nieregularnego ośmioboku budowla, była wotum wdzięczności mieszkańców Żerkowa za ocalenie od szalejącej w 1708 roku w mieście epidemii cholery. Zgodnie z legendą kaplica powstała w miejscu ukazania się podczas trwania zarazy ognistego krzyża.

                Ostatnią, trzecią budowla sakralną Żerkowa jest zbór ewangelicki przy ulicy Mickiewicza. Tę neobarokową, obecnie nieużytkowaną, świątynię wzniesiono w 1904 roku i służyła ona miejscowym ewangelikom do zakończenia II wojny światowej. Przed pobudowaniem zboru przybyli licznie do Żerkowa w XIX wieku protestanci gromadzili się na modlitwach w jednym z pomieszczeń nieistniejącego pałacu Radomickich. Naprzeciwko zboru, po drugiej stronie ulicy Mickiewicza, znajduje się zniszczony, z pozostałościami ozdobnego ogrodzenia, cmentarz ewangelicki. Kościół oraz cmentarz uznano za zabytkowe i objęto ochroną prawną na początku obecnego stulecia.

                To, co wyróżnia Żerków spośród innych wielkopolskich miast, to nietuzinkowe usytuowanie, które nadaje mu charakter miasta wyżynnego. Położenie na tzw. Wale Żerkowskim, czyli kolokwialnie mówiąc mocno pofałdowanym terenie, wymogło podczas rozbudowy miasta wytyczenie krętych i dość mocno nachylonych ulic. Zwiedzając Żerków nie można zapomnieć o rynku oraz ulicy Kościelnej. Na tym pierwszym odnaleźć można wzniesiony w roku 1955 pomnik pamięci poległych mieszkańców, oryginalny informator szlaku „Podróże z Panem Tadeuszem” oraz mieszczące się bezpośrednio w rynku, a także przy ulicy Jarocińskiej, zabytkowe XIX-wieczne kamienice. Natomiast na ulicy Kościelnej, wiodącej do opisanej wcześniej kaplicy, znajduje się zabytkowa, wzniesiona na przełomie XVIII i XIX stulecia, poczta wraz z niszczejącym budynkiem stajni pocztowej. Bodajże najbardziej charakterystycznym elementem Żerkowa jest widoczna z oddali i górująca nad miastem wieża przekaźnikowa. Tę około 80-metrową żelbetonową konstrukcję wzniesiono na sąsiadującym z cmentarnym wzgórzem wzniesieniu w 1962 roku. Niecałe 90 lat wcześniej, bo w roku 1875, Żerków uzyskał połączenie kolejowe ze „światem”. W oddalonym od miasta o 5 km Chrzanie wzniesiono stację kolejową Żerków, wchodzącą w skład pobudowanej przez Prusaków w latach 1873-1875 linii kolejowej numer 281, łączącej Oleśnicę z Chojnicami.

     

    Archiwalne zdjęcia pałacu oraz zdjęcia amfiteatru dzięki uprzejmości Gminy Żerków - www.zerkow.pl

     

    Źródła :

    - „Przewodnik turystyczny po Wielkopolsce”, Piotr Sobolewski

    - „Żerków i Nowe Miasto nad Wartą”, Paweł Anders, Eugeniusz Czarny, Andrzej Kostołowski, Janusz Wilczyński

    - „Dzieje ziemi żerkowskiej od roku 1891 do chwili obecnej”, Robert Rogacki

    www.historia.zerkow.pl

    www.zerkow.pl

    Komentarze

    Najczęściej odwiedzane

    The browser you use is not supported by this application, probably because it lacks some critical features.
    For a better experience, please consider using this application with a supported browser.